Daniel Defoe
(1661 – 1731)

İngiliz yazar ve gazeteci.

Daha çok Robinson Crusoe adlı romanı ile bilinse de İngiliz Edebiyatının kurucusu, macera romancılığının, modern gazeteciliğin ve gazete köşe yazarlığının öncüsü, siyasi hiciv ustası, aynı zamanda da halen yürürlükteki onlarca uygulamanın, hizmet veren kurum ve kuruluşun fikir sahibi ve mimarıdır.

Erken dönemine ilişkin kesin bilgiler bulunmayan Defoe, bazı kaynaklara göre 1660, Kamenskiy’e (ve kaynak aldığı Defoe biyografisi konusunda yetkin isimlerden William Lee) göre ise Cromwell‘in ölümünden üç yıl sonra 1661’de Londra’da doğmuştur. Çiftlik sahibi Flaman bir aileye mensup olan babası James Foe, kimi kaynaklara göre don yağı mumu kimi kaynaklara göre ise et ticareti ile uğraşmış, krallığa karşı sert duruş sergileyen Püritenler arasında söz sahibi olmuştur. Bazı kaynaklarda Foe için Presbiteryen deniliyorsa da Lee’ye göre kesinlikle Püritendir. Her ikisinin de 16. ve 17. yüzyılın İngiliz Reformu kökenli Kalvinist inançlardan olmasına rağmen Presbiteryenliğin John Knox ile İskoçya’da,Püritenliğin ise İngiliz Kilisesi ile İngiltere’de doğduğu düşünülürse Lee’nin iddiası daha akla yatkın gelmekte. Annesi ve (varsa) kardeşleri hakkında herhangi bir bilgi bulunmamaktadır.

İlk öğretmenliğini Walter Wilson’a göre ileride kayınpederi olacak olan babasının yakın arkadaşı Rahip Samuel Annesley yapmıştır. Son derece dindar bir ruhla yetiştirilse de hiçbir zaman dar ve katı görüşlü biri olmamıştır. Çocukluğunda muhaliflerin yürüttüğü İncil‘in el yazısıyla kopyalarının çıkarılmasında gönüllü olarak çalışmış, ölümüne kadar da İncil‘i rehber olarak almıştır.

Ailesi onun din adamı olmasını istediğinden Annesley’nin tavsiyesi üzerine, 1675’te İngiltere Kilisesi’nin sürgün ettiği Papaz Charles Morton‘un yönetimindeki bir akademiye gönderilmiştir. Burada felsefe, teoloji, matematik, tarih, coğrafya dersleri, ülkelerin sanayi ve ekonomik koşullarına dair eğitim almış, Latince, Yunanca ve Fransızca öğrenmiştir. Ancak, eğitiminin sonunu beklemeden mesleği bırakmaya karar vermiş, beş yıllık okul yaşamının son iki senesini okumaya adamış, on dokuz yaşında eğitimi bitince de babasının tavsiyesi üzerine iş hayatına atılmıştır. Çalışmadığı zamanlarda aynı görüşteki muhalif gençlerin toplantılarına katılmış, halkın yaşam ve dini özgürlüklerinin savunuculuğunu yapmaya başlamış, ölene kadar da bu davadan vazgeçmemiştir.

Halkın desteğiyle tahta geçen ama sonradan halkına zulmetmeye başlayan II. James’e karşı başlatılan Monmouth İsyanı’na katılmıştır. Ancak isyan başarılı olamamış, arkadaşları yakalanan isyancılarla birlikte idam edilmiş, Defoe ise savaşın gerçekleştiği bölgede tanınmadığından kurtularak Londra’ya dönmüştür. Bir süre sonra da kendini işine vererek 1694’e kadar çalıştıracağı bir toptan çorap dükkânı açmıştır.

İsyanı bastıran II. James, parlamentoyu feshetmiş, Katoliklere ayrıcalıklar vermiş, herkese eşit olduğunu göstermek için bütün dini cezaları kaldırmıştır. Ancak Defoe, bunun Protestanlara karşı bir oyun olduğunu anlayınca 1687’de“A Letter to a Dissenter, upon Occasion of His Majesty’s Late Gracious Declaration of Indulgence [Majestelerinin Vicdan Özgürlüğü Hakkındaki Son Bildirisi Üzerine Bir Mektup]” adlı broşürle halkı uyarmaya çalışmıştır. Broşürden dolayı arkadaşları ona karşı cephe alınca çok üzülmüş ve yeni başladığı edebi çalışmalarını bırakarak kendini tamamen ticarete vermiştir.

Halkın tepkilerine dayanamayan II. James 1688’de kaçmış, tahta ülkeyi devletçilikle yöneten III. William geçmiştir. Defoe bu dönemde İspanya ve Portekiz ile ticari bağlar geliştirmiş ancak, ticaretten çok siyaset ve edebiyata ağırlık verdiğinden birkaç kez dolandırılmış, 1692’de de savaş nedeniyle işleri bozulmuş, iflas etmiştir. Onun dürüstlüğüne inanan tüccarların desteğiyle bu krizi aşmış, birkaç yıl içinde de tüm borçlarını ödemiştir.

Bazı kaynaklara göre aristokrat görünmek, Lee’ye göre ise oldukça tanınmış babasından ayırt edilebilmek için otuzlu yaşlarından sonra ‘Defoe’ soyadını kullanmaya başlamıştır.

Ülkesi için yaptıkları hükümet tarafından takdirle karşılanınca cam vergilerini toplama komisyonunda görevlendirilmiş, bu görevi 1699’da verginin kaldırılmasına kadar sürdürmüş, bir yandan da bir kiremit fabrikasını işletmeye başlamıştır.

1697’de kaleme aldığı “An Essay upon Projects [Projeler Üzerine Bir Deneme]” ile hükümete ulusal bir bankanın kurulması, taşralara şubelerinin açılması, ülke içi ana yolların inşası (bütün detaylarıyla), yangın ve deniz kazaları için sigortası kurumları, yardımlaşma için kooperatiflerin ve derneklerin kurulması, yoksulların hastalanması veya yaralanması durumunda fayda görecekleri küçük meblağlar yatırabilecekleri ve yaşlılıkta emekli maaşı alacakları emeklilik fonlarının oluşturulması, akıl hastaneleri açılması, kadınların yükseköğrenimi için bir akademi kurulması gibi yüzlerce proje sunmuştur.

1700’de John Tutchin’in III. William’ı eleştirdiği “The Foreigners [Yabancılar]” adlı manzum hicvine cevap olarak “The True-Born Englishman [Safkan İngiliz]” başlıklı manzum hicivle karşılık vermiştir. İngiltere’nin en ücra köşelerine kadar yayılan bu eserden sonra yayımladığı eserlerini genellikle ‘Safkan İngiliz’in yazarı’ olarak imzalamıştır.

Partiler arasında kavgalar ve krala olan düşmanlıktan dolayı kilitlenen hükümet çalışmalarına tepki olarak 1701’de arkadaşları ile meclisi basmış ve Başkan’a halkın haklarını, halkın hizmetkârları olan Parlamento üyelerine de görevlerini hatırlattığı, İngilizlerin sadece kralın değil, Parlamentonun da kölesi olmayacağını belirttiği ünlü “Legion’s Memorial [Lejyon’un Hatırlatması]”nı sunmuştur. Bu hatırlatma, Muhafazakâr Parti üzerinde çok etkili olmuş, milletvekillerine yönelik kovuşturmalar durdurulmuş, gerekli krediler onaylanmıştır.

Yazarlığıyla ve yaptığı eylemlerle şöhretinin zirvesindeyken, danışmanlığını yaptığı arkadaşı ve hamisi III. William 1702’de ölmüş, yerine geçen Kraliçe Anne Stuart, yönetimlere eski kralın düşmanlarını getirmiş, hükümeti tamamen değiştirmiştir. Siyasi ve dini partiler arasındaki mücadele, hoşgörüsüzlük ve fanatizm ruhu yeniden canlanmış, eski zulümlerin yeniden yaşanacağı korkusuyla halk paniğe sürüklenmiştir. Buna kayıtsız kalamayarak “The Shortest Way with the Dissenters [Muhaliflerle Nasıl Başa Çıkılır]” başlıklı hicvi kaleme almıştır. Bu hicivden dolayı mahkemeye verilmiş, kaçması üzerine başına ödül konulmuştur. Broşürü dağıtan matbaacı ve kitapçı tutuklanınca onları kurtarmak için teslim olmuş, gözaltına alınmıştır. Gözlatında iken 1703’te de yirmi iki eserinin yer aldığı eserlerinn ilk cildi yayınlanmıştır. Çıkarıldığı mahkemede asi ilan edilerek suçlu bulunmuş, para ve ‘pillory’ cezasına çarptırılmıştır. Fakat, toplanan büyük kalabalık askerleri dağıtarak, teşhir edildiği direği çiçeklerle donatmış, bu kitlesel sevgi karşısında hükümet cezayı kaldırmak zorunda kalmıştır. Casusluk yapması karşılığında affedileceği, hatta devlette kendisine iş verileceği söylense de kabul etmeyince bir buçuk yıl hapis yatmıştır. Uzun hapis cezasından dolayı işleri bozulmuş, kiremit fabrikası kapanmış, iflas etmiş, ailesi neredeyse açlıktan ölme noktasına gelmiştir.

İnsanlık dışı hapishane koşullarına rağmen, hapiste kaldığı on sekiz ay boyunca sosyal ve siyasi konularda kırka yakın eser ve broşür yayınlamış, tek başına önce haftada bir, sonra üç kez birçok yönden modern gazetelerin öncüsü olan The Review adlı gazetesini çıkarmaya başlamış, 1713 yılının ortalarına kadar yayınlamayı sürdürmüştür. Hapishanede sağlığı ciddi şekilde zayıfladığından iyileşmek için ailesiyle birlikte kısa bir süreliğine tenha bir kasabaya (Edmondbury) çekilmiş, bu sürede peş peşe broşürler ve kitaplar yayımlamıştır.

Hapisteyken çöken kiremit fabrikasından dolayı alacaklılarıyla zor günler yaşamış, açılan davalardan dolayı Londra’yı terk ederek birkaç ay İngiltere’nin güneybatı bölgelerinde sahte isimle kaçak yaşamak zorunda kalmıştır. Parlamentoya bakan olan dostu Harley, seçimlerde bölgedeki Liberal adaylara danışmanlık yapması için görevlendirerek onu kurtarmıştır. Bu çalışmaları esnasında at sırtında bin milden fazla yol yapmış, bir yandan da The Review gazetesini yayımlamayı sürdürmüştür.

1705’de ticareti tamamen bırakarak kendini yalnızca edebi çalışmalara vermiş, eserlerinin ikinci cildini yayımlamıştır. İngiltere ve İskoçya’nın birleşmesi için görevli olarak üç yıl boyunca Edinburgh’da yaşamış, birleşmeden sonra 1709’da kapsamlı bir tarihsel kaynak olarak hala değerli olan “The History of the Union of Great Britain [İki Krallığın Birleşmesinin Tarihi]” yayımlanmıştır. XIV. Louis tarafından kışkırtılan İskoçya’daki Jacobenlerin ayaklanmasından korkan hükümet kamuoyunu etkilemek ve tahta Hanover hanedanının geçişini hazırlamak için gizli bir görevle onu ikinci kez Edinburgh’a göndermiştir. İskoçya’da kaldığı süre boyunca The Review gazetesinin yayımını sürdürürken bir yandan da geçici olarak The Edinburgh Courant gazetesini yayımlamıştır.

Kraliçe Anne’nin ölümü üzerine tahta geçen I. George zamanında da yazdıklarından dolayı, rakiplerince kin ve iftiralara uğramış, çok kereler yeniden hapsedilme tehdidiyle karşı karşıya kalmış, yaşadıklarına dayanamayarak felç geçirmiş, iki ay boyunca yaşamla ölüm arasında gidip gelmiştir.

1715’de ‘Quaker’ takma adıyla broşürler yayımlamış, bir çok dergide sosyal ve siyasi konulardaki yazıları yer almıştır. Bunlardan yayımında büyük rol aldığı Jacoben yayımcı Nathaniel Mist’e ait haftalık Mist’s Journal‘in yeri çok ayrıdır. Gazetede (muhtemelen devlet tarafından görevlendirilmiş olarak) haberci ve çevirmen olarak etkin duruma gelerek dergiye gönderilen tüm edebi materyali kontrol etmeye başlamış, böylelikle hükümete yönelik makaleleri yumuşatmış, sert pasajları silmiş, aşırı Jacoben bir yayın organını hükümet için zararsız bir dergiye dönüştürmüştür. Ancak, bu durum yaşamı boyunca her şeye rağmen dürüstlüğü ve güvenilirliği ile bilinen Defoe’nun itibarını zedelemiştir.

Nisan 1719’da dünyaca ünlü bir yazar olmasını sağlayan Robinson Crusoe yayımlamıştır. Bütün kesimleri etkileyen Robinson Crusoe, dört ay içinde dört baskı yapmış, (Charles Gildon‘a göre) ilk çıktığı andan itibaren İncil ve Bunyan’ın Hacının Yolculuğu ile birlikte her eve girmiştir. Aynı yılın Ağustos ayında ikinci cildini yayımlamış, bir yıl sonra da üçüncü cildini kaleme almış ancak, ahlaki öğretilerle dolu olan bu cildi ilk iki cildin yeterli olacağı kanısıyla yayımlamamıştır. Edebiyat alanında bir devrim olan Robinson Crusoe, dönemin revaçtaki saray yaşamını anlatan gösterişli eserlerin tahtını sarsmış, gerçekçi okumalar isteyen halkın kahramanı olmuştur. Bir yandan aylık siyasi bir yayın olan yüz sayfalık Mercurius Politicus‘un editörlüğünü yapmış, bir yandan da biri günlük üç gazetenin yayımında aktif bir rol oynamıştır.

Sonraki beş yıl içinde Kaptan Avery, Albay Jack gibi çeşitli korsanların, Moll Flanders ve hırsız John Shepperd gibi maceracıların maceralarını ve kahramanlıklarını anlatan eserler yayımlamıştır.

1720’de yayımlanan Memoirs of a Cavalier [Bir Şövalyenin Anıları] büyük tartışmalar yaratmıştır. Defoe’nun sadeliği ve gerçekliği o kadar öne çıkmıştır ki, bunun kurgu olamayacağı, anlatılanların önce İsveç kralı Gustavus Adolphus’un ordusunda, daha sonra da Parlamento ile mücadelesi sırasında I. Charles’ın ordusunda görev yapmış bir İngiliz soylusu tarafından 1632-1648 yılları arasında Almanya ve İngiltere’deki savaşlar sırasında tutttuğu günlük olduğu iddia edilmiş, uzunca bir dönem tarihi kaynak olarak kullanılmıştır.

1722’de yayımlanan A Journal of the Plague Year (Veba Yılı Günlüğü) da Memoirs of a Cavalier kadar tartışmalı bir eser olmuştur. 1665’de Londra’da yaşanan korkunç veba salgınını o günleri yaşayanların anılarına dayanarak anlattığı eserinde olanları o kadar gerçekçi anlatılmıştır ki, veba konusunda çalışmalar yapan Fransa kralının özel hekimi Dr. Meade bunun belgesel bir eser olduğunu kabul ederek hazırladığı raporlarında A Journal of the Plague Year‘a çok sık atıfta bulunmuştur.

1726’da tarihsel ve istatistiksel bilgiler barındıran üç ciltlik oldukça önemli eseri A Tour thro’ the Whole Island of Great Britain [İngiltere ve İskoçya’da Bir Yolculuk] yayımlanmıştır.

1930’a kadar Londra yakınlarındaki Newington’daki kendi evinde, güzellikleriyle ve eğitimleriyle öne çıkan üç kızıyla birlikte gut ve böbrek taşı rahatsızlığına rağmen, refah içinde, taze zihinle ve hoşsohbet biri olarak geçirmiş, zamanının çoğunu edebi uğraşlara ayırmış, hastalık nöbetleri geçirmediği boş zamanlarında bahçesinde çalışarak vakit geçirmiştir.

1728’de tanınmış bir fizikçi olan ve sonradan en küçük kızıyla evlenen damadı Henry Baker‘la birlikte The World’s Observer adlı haftalık bir dergi yayınlamaya başlamıştır. Baker, Defoe’nun ölümünden sonra da 1735’e kadar dergiyi yayınlamayı sürdürmüştür.

Mist’s Journal‘de olanları öğrenen Nathaniel Mist, Defoe’ya tacizlere ve tehditlere başlamış, kılıçla dahi saldırmıştır. Yaşı epeyce ilerlemiş olan Defoe, tehditlere dayanamayarak aklını yitirmiş, intikam korkusuyla ailesinden kaçmış, İngiltere’nin çeşitli şehirlerinde sahte bir isimle saklanarak ve sürekli bir yerden bir yere taşınarak yaşamıştır. 1731’de Londra’ya dönmüş ancak, şehrin dış mahallelerinden birinde Moorfield’de bir oda kiralayarak saklanmıştır.

12 Nisan 1731’de de yalnız başına halsizlik nöbeti geçirerek otel odasında ölmüştür. Ailesinden kimse nerede olduğunu bilmediğinden olanlardan haberdar olamamışlar, cenazesi otel sahibi tarafından Islington’daki Bunhill Fields Burial Ground’a gömülmüş ve mezarına yalnızca bir taş konulmuş, eşyaları da cenaze masraflarını karşılamak için açık artırmayla satılmıştır.

Bir yıl sonra da eşi Mary ölmüş, Defoe’nun yanına gömülmüştür. 1869’da Defoe için başlatılan bağış kampanyasında toplanan parayla anıt yaptırılarak 1870’te törenle mezarına dikilmiştir.

Eserleri

Daniel Defoe, his Life, and Recently Discovered Writings, Extending From 1716-1729 adlı biyografide Defoe’nun 1687-1731 tarihleri arasında yazılmış 255 adet eseri (254 adet matbu, 1 adet de elyazısı ile) listelenmiş. Bunların bir kısmı bir ya da birkaç sayfalık broşürler olduğundan tamamı yerine dilimize çevrilmiş olanlar buraya alınmış ve ilk çevirilerine yer verilmiştir.

• 1719 The Life and Strange Surprizing Adventures of Robinson Crusoe, of York, Mariner (Roman, Robinson Crusoe Cilt 1, Çev. Akşit Göktürk, Kök Yayınları, 1968)
• 1719 The Farther Adventures of Robinson Crusoe (Roman, Robinson Crusoe Cilt 2, Çev. Akşit Göktürk, Kök Yayınları, 1969)
• 1719 The king of pirates: Being an account of the famous enterprises of Captain Avery (Roman, Korsanlar Kralı Kaptan Avery’nin Cesaret Dolu Maceraları, Çev. Betül Erhan, Alakarga Yayınları, 2015)
• 1720 The life, adventures, and pyracies, of the famous Captain Singleton (Roman, Kaptan Singleton, Çev. Zafer Avşar, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2021)
• 1722 The Fortunes and Misfortunes of the Famous Moll Flanders &C (Roman, Moll Flanders, Çev. Nazan Arıbaş Erbil, İletişim Yayınları, 2004)
• 1722 A Journal of the Plague Year (Roman, Veba Yılı Günlüğü, Çev. İris Kantemir, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2016)
• 1722 The History and Remarkable Life of the truly Honourable Colonel Jacgue (Roman, Albay Jack, Çev. Zafer Avşar, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2023)
• 1726 The Political Hıstory Of The Devil (Araştırma-İnceleme, Şeytanın Siyasi Tarihi, Dorlion Yayınevi, 2024)

The Defoe Society (Defoe Derneği)

The Defoe Society (Defoe Derneği), Defoe hakkında çalışmaları teşvik etmek, onunla ilgili bilgileri toplamak, paylaşmak amacıyla 2006 yılında kurulmuş uluslararası bir kuruluştur. Dernek, ‘Digital Defoe’ adıyla 1 Haziran 2009’dan bu yana Defoe ve çağdaşlarının eserleri üzerine akademik çalışmaları içeren, ücretsiz, açık erişimli, hakemli bir dergi yayımlamakta, iki yılda bir de Daniel Defoe adına ödüller vermektedir.

1. Defoe Konferansı’nda sunulan en iyi yüksek lisans bildirisi için ‘The J. Paul Hunter Prize’
2. Daniel Defoe hakkında yayınlanmış en iyi denemeye (kitap bölümü veya dergi makalesi) verilen ‘The Maximillian E. Novak Essay Prize’
3. Daniel Defoe hakkında olmayıp Digital Defoe’da yayınlanmış en iyi makale için verilen ‘The Sharon Alker, Katherine Ellison, and Holly Nelson Prize‘

Ayrıca, Defoe Topluluğu Konferansı’na katılmak üzere uluslararası seyahat eden bir yüksek lisans öğrencisine ‘The Paula R. Backscheider Student Bursary’, bir başka yüksek lisans öğrencisine de ‘The John Richetti Student Bursary’ adlarıyla iki burs vermektedir.

Hazırlama: 20.11.2021
Son Güncelleme: 01.05.2026

Kaynaklar

1. “File:Daniel Defoe. Line engraving by M. van der Gucht, 1706, afte Wellcome V0001507.jpg” commons.wikimedia.org (Erişim 15.03.2026)
2. Daniel Defoe, Hayatı ve Edebi Çalışmaları (Andrey Vasiliyeviç Kamenskiy, Çev. Uğur Gezen, Dorlion Yayınları, Ankara, 2021)
3. “Даниель Дефо. Его жизнь и литературная деятельность” az.lib.ru (Erişim 06.03.2026)
4. “Даниель Дефо. Его жизнь и литературная деятельность (Каменский)” ru.wikisource.org (Erişim 14.03.2026)
5. Daniel Defoe, his Life, and Recently Discovered Writings, Extending From 1716-1729 (William Lee, John Camden Hotten, Piccadilly, 1869)
6. Memoirs of the Life and Times of Daniel De Foe (Walter Wilson, Hurst, Chance and Co, London, 1830)
7. “Bunhill Fields” en.wikipedia.org (Erişim 13.04.2026)
8. “About Daniel Defoe” defoesociety.org (Erişim 13.04.2026)
9. “Awards” defoesociety.org (Erişim 13.04.2026)
10. “Aims & Scope” digitaldefoe.org (Erişim 13.04.2026)

okuyorum